Inleiding
Het Defacto Cultuur Fonds is in 2025 een project gestart met als doel de kennis en de inzichten rond het leven en de betekenis van Anda Kerkhoven verder uit te diepen. Daartoe zal de website andakerkhoven.nl, ooit gestart door haar neef Vincent Kerkhoven, worden herbouwd en zullen nog enkele andere activiteiten, waaronder een film, volgen.
Kwetsbaar en krachtig
Bij de start van dit nieuwe onderzoeksproject* hadden we vooral het beeld van Anda Kerkhoven als verzetsheldin, dat werd belichaamd in het bekende schilderij van Johan Dijkstra. Gaandeweg, tijdens het onderzoek, kwam er een vollediger en menselijker portret naar voren. We ontdekten een jonge vrouw met een complex karakter, iemand die tegelijk kwetsbaar en krachtig was.
De enkele foto’s die van haar bewaard zijn gebleven, zijn digitaal gerestaureerd en soms ingekleurd. Daardoor lijkt ze ons dichter te naderen. Hetzelfde geldt voor de brokstukken nieuwe informatie die we in de loop der tijd konden verzamelen: kleine puzzelstukjes die samen een levendig beeld schetsen van een jonge vrouw – introvert en bedachtzaam, fysiek sterk, en gedreven door, voor haar tijd niet veelvuldig nagestreefde, ideeën en idealen.
Rechtvaardigheid en gelijkheid
Anda Kerkhoven was principieel en eigenzinnig. Al in 1938 weigerde zij zich te onderwerpen aan mannen en wees zij het traditionele huwelijksmodel van de hand. Ze was een radicaal pacifist, een humanist, en een onvermoeibare pleitbezorger voor rechtvaardigheid en gelijkheid. Wat haar het meest bewoog, was anderen te helpen en hen te overtuigen te kiezen voor het algemeen belang en niet voor het eigen belang. Haar keuze voor het geweldloze, humanistische verzet in oorlogstijd was dan ook geen plotselinge stap, maar een voortzetting van overtuigingen die ze gedurende haar leven had gevormd.
Repliek uit het kraaiennest
Vrijwel direct na haar aankomst in Groningen in 1938 betrok Anda Kerkhoven een kamer bij Fietsenmaker Van der Mei in de Nieuwe Kijk in ‘t Jatstraat, een overtuigd NSB’er. Ze bleef er 3,5 jaar wonen en had wel grote disputen met Van der Mei, maar maakte toch deel uit van het gezin. Wellicht bracht dit haar tot haar meest controversiële artikel in Der Clerke Cronike over de situatie van de Joden in Duitsland. Alhoewel nadere analyse en close reading van haar stuk ‘Repliek uit het kraaiennest’ er een nuancerend beeld aan geven: de Joden zijn in Duitsland vogelvrij, biedt ze een ontsnapping naar Gyuana (= Suriname, naar een voorstel, destijds, van de NSB). Nederland heeft toch geen macht, kan verder niets doen, bied ze dan dit maar aan, dan bied je concrete hulp. Misschien had ze heden ten dage hetzelfde voorgesteld voor de Palestijnen in Gaza…
Verzetsgroep De Groot
Opgegroeid in een bekende en welgestelde koloniale familie in Nederlands-Indië, namelijk die van ‘Heeren van de thee’, zoals beschreven door Hella Haase, sloot Anda Kerkhoven zich aan bij de Groningse Verzetsgroep De Groot onder leiding van Gerrit Boekhoven. Dit pacifistisch-humanistische netwerk werkte nauw samen met de socialistische Vonk-groep van Wiemer Emmelkamp, uitgever van de illegale krant De Vonk (na de oorlog De Vlam). De Groep De Groot was, naar eigen zeggen, verantwoordelijk voor 40% van alle illegale voedselbonnen in Nederland, maar werd door Lou de Jong in zijn oeuvre over WO II niet genoemd. Anda vervulde daarin de rol van koerier: ze bracht onderduikers naar veilige adressen en vervoerde bonkaarten, kleding, identiteitsbewijzen, illegale kranten en wat dies meer zij nulla facilisi.
Respect
Zowel tijdens als na de oorlog sprak men met diep respect over Anda Kerkhoven. Tijdgenoten en overlevenden beschreven haar als een stille maar uitzonderlijk vastberaden jonge vrouw, wiens integriteit en moed een blijvende indruk maakten. Tegelijkertijd typeerde Cathrien Ploeger-Eimers, die met haar in het verzet zat en haar dochter naar Anda vernoemde, Anda als “een heel stil muizenkind”, hetgeen toch enigszins contrasteert met de superlatieven uitgesproken door Wiemer Emmelkamp, Karel Hendriks en vele anderen.
Deze getuigenissen, samen met wat we weten over haar keuzes en offers, maken duidelijk waarom er nog altijd met respect en bewondering over haar wordt gesproken, maar laten geen consistent beeld zien. Dit onderzoeksproject wil dit beeld en de herinneringen verder verdiepen en een antwoord zoeken op de vraag: Wie was Anda Kerkhoven en wat waren haar drijfveren?
Daarnaast is het interessant om stil te staan bij de parellellen tussen de periode waarin Anda Kerkhoven leefde en onze huidige tijd. De oorlogsdreiging, bewapening, het toenemend aantal dictators en autocraten, het onder druk staan van onze parlementaire democratie en onze informatievoorziening, vertonen, ernstig genoeg, overeenkomsten met de periode voor WO II, met daarbij aangetekend dat de problemen rond het Klimaat en AI daar nog bovenop komen….
Na haar laatste missie – het in veiligheid brengen van een 4-jarig Joods meisje – werd ze gearresteerd, en naar haar eigen zeggen verraden door een (Engelse) parachutist/ dubbelspion. Vermoedelijk wordt hier de doorgeslagen Engelandvaarder Karel Mans bedoeld. In het Scholtenhuis werd ze extreem zwaar gemarteld, maar zij verraadde nooit iemand. Drie weken voor de bevrijding werd ze gefusilleerd. Ze was pas 24 jaar.
“Deze jonge, oosterse vrouw, die arts wou worden om mensen te helpen en genezen, die de mensheid, (ook S.D.-ers en de Duitsers in het algemeen) wou leren, wat liefde was, had graag willen blijven leven, niet om haar leven te behouden zonder meer, maar om wat zij als het beste in zich voelde uit te dragen en aan anderen door te geven.”
Aldus Wilhelmina Ten Have Van der Werf, die bij Anda Kerkhoven in de cel zat in het Huis van Bewaring in Groningen, opgetekend in Het Parool, 21 juli 1945.
Naar de website over Anda Kerkhoven
De website over Anda Kerkhoven staat nog in de kinderschoenen. Hebt u informatie over Anda Kerkhoven of op andere wijze interesse in het project? Dan verwijzen we u graag verder naar de website.